Instrukcje warunkowe w Pythonie — krok po kroku

W tej lekcji rozbijemy instrukcje warunkowe na części i pokażemy różne sposoby zapisu — w tym tzw. operator warunkowy (ternary) oraz łańcuchowe porównania. Wyjaśnienia będą proste i krok po kroku, z krótkimi przykładami, żeby łatwiej zrozumieć, jak to działa.

Co robi if?

• if sprawdza pojedynczy warunek. Jeśli jest prawdziwy (True), wykonuje blok kodu pod nim.
• Możesz dodać dowolną liczbę elif (skrót od "else if") — każdy sprawdza kolejny warunek, ale tylko pierwszy prawdziwy elif zostanie wykonany.
• else to ramka na wszystko inne — wykona się, gdy żaden z wcześniejszych warunków nie był prawdziwy.
• Ważne: kolejność elif ma znaczenie — warunki sprawdza się od góry do dołu.

Przykład prostego if/elif/else (omówiony krok po kroku)

punkty = 76

if punkty >= 90:
    ocena = "A"
elif punkty >= 75:
    ocena = "B"
elif punkty >= 50:
    ocena = "C"
else:
    ocena = "D"

print("Twoja ocena:", ocena)

• Krok 1: Sprawdzamy, czy punkty >= 90. Jeśli tak, ustawiamy ocena = "A" i pomijamy resztę elif i else.
• Krok 2: Jeśli pierwszy warunek był fałszywy, sprawdzamy następny: punkty >= 75. Ponieważ 76 spełnia ten warunek, przypisujemy "B" i kończymy instrukcję warunkową.
• Gdyby miał 49 punktów, żaden z powyższych warunków nie byłby prawdziwy i wykonane zostałoby else, przypisując "D".

Operatory logiczne: and, or, not

• and zwraca True tylko wtedy, gdy wszystkie połączone warunki są True.
• or jest True, jeśli przynajmniej jeden z warunków jest True.
• not odwraca wartość logiczną (True → False, False → True).

Przykład użycia operatorów logicznych:

x = 7

# Sprawdzamy czy x jest parzyste i jednocześnie większe od 10
if x % 2 == 0 and x > 10:
    print("parzyste i > 10")
else:
    print("nie spełnia obu warunków")

# Sprawdzamy czy x jest mniejsze niż 5 lub większe niż 6
if x < 5 or x > 6:
    print("x < 5 lub x > 6")

# Odwrócenie warunku
if not (x % 2 == 0):
    print("x jest nieparzyste")

Łańcuchowe porównania (chained comparisons)

• Możesz łączyć porównania tak, jak w matematyce: 0 < x < 10.
• To jest równoważne zapisowi (0 < x) and (x < 10), ale Python wykonuje to bardziej elegancko i czytelnie.
• Możesz też napisać -5 <= y <= 5 — to sprawdza, czy y jest między -5 i 5 włącznie.

Przykłady:

x = 5
if 0 < x < 10:
    print("x jest między 0 i 10 (wyłącznie)")

y = 3
if -5 <= y <= 5:
    print("y jest pomiędzy -5 a 5 (włącznie)")

Ternary (wyrażenie warunkowe) — skrócony zapis

• Składnia: a if warunek else b. Zwraca a gdy warunek jest prawdziwy, w przeciwnym razie zwraca b.
• Użyteczne, gdy chcesz przypisać wartość w jednej linijce zamiast pisać pełne if/else.

Przykład ternary:

x = 5
parzysta = "tak" if x % 2 == 0 else "nie"
print(parzysta)  # wydrukuje "nie" ponieważ 5 jest nieparzyste

Dodatkowe uwagi i wskazówki

• W warunkach możesz używać nawiasów, by poprawić czytelność: if (a > b) and (c < d):.
• Pamiętaj o priorytecie operatorów: not ma wyższy priorytet niż and, które ma wyższy priorytet niż or. Jeśli jest wątpliwość, użyj nawiasów.
• Sprawdzaj przypadki brzegowe (np. równe 12, 13, 17, 18, 64, 65), by upewnić się, że Twoje warunki pokrywają wszystkie wartości.

Ćwiczenie (nie podaję gotowego rozwiązania — najpierw spróbuj samodzielnie)

Napisz program, który dla podanego wieku użytkownika wypisze kategorię:

• "dziecko" — wiek do 12 (włącznie),
• "młodzież" — 13–17,
• "dorosły" — 18–64,
• "senior" — 65 i więcej.

Wymaganie: użyj if, elif i else. Podpowiedzi:

1. Najpierw pobierz wiek od użytkownika i zamień go na liczbę całkowitą (użyj int()).
2. Pomyśl o kolejności warunków — sprawdzaj najbardziej specyficzne warunki w odpowiedniej kolejności, żeby uniknąć błędów.
3. Przetestuj program kilkoma wartościami: 5, 13, 18, 64, 65.

Jeśli chcesz małą pomoc w formie szkieletu (uzupełnij warunki samodzielnie):

# Szkielet programu — uzupełnij warunki
wiek = int(input("Podaj wiek: "))

if False:  # zastąp False odpowiednim warunkiem dla "dziecko"
    kategoria = "dziecko"
elif False:  # zastąp False warunkiem dla "młodzież"
    kategoria = "młodzież"
elif False:  # zastąp False warunkiem dla "dorosły"
    kategoria = "dorosły"
else:
    kategoria = "senior"

print("Kategoria:", kategoria)

Gdy spróbujesz napisać swój kod, przetestuj go na wymienionych przykładach. Jeśli utkniesz, opisz tutaj swój kod i gdzie się zatrzymałeś — pomogę wskazać błąd lub podpowiem kolejny krok, ale nie napiszę całego rozwiązania za Ciebie.