Jak opisać słownie wzór typu \(2x + 5\) albo \(ab + b\)

Cel: Uczeń rozumie sens wzoru i potrafi go opisać prostymi słowami — co oznaczają poszczególne składniki i jaki jest ogólny sens wyrażenia (np. powierzchnia, koszt, liczba elementów).

1. Co to jest wyrażenie algebraiczne?

Wyrażenie algebraiczne to kombinacja liczb, liter (zmiennych) i działań arytmetycznych. Przykłady:

• \(2x + 5\) — suma dwóch składników: \(2x\) i \(5\).
• \(ab + b\) — suma iloczynu \(ab\) oraz \(b\).

Literami zapisujemy wielkości, które mogą się zmieniać (zmienne). Liczby stałe nazywamy stałymi (tu: \(2\), \(5\)).

2. Ogólne kroki przy opisywaniu wzoru słowami

1. Rozpoznaj zmienne i stałe — które symbole mogą się zmieniać.
2. Zidentyfikuj działania — dodawanie, mnożenie, potęgowanie, itp.
3. Zastanów się nad kontekstem — czy wzór może opisywać koszt, ilość, powierzchnię?
4. Złóż krótkie zdanie: najpierw ogólny sens (np. „koszt wynosi”), potem wyjaśnij poszczególne składniki.

3. Przykład 1: \(2x + 5\)

• Odczyt słowny: „dwa razy x plus pięć”.
• Możliwy kontekst: koszt, gdzie \(x\) to liczba kupowanych przedmiotów.
  • Interpretacja: całkowity koszt składa się z opłaty stałej \(5\) oraz opłaty \(2\) za każdy przedmiot.
  • Zdanie: „Całkowity koszt wynosi \(2x + 5\), czyli opłata stała 5 zł plus 2 zł za każdy przedmiot.”
• Krok po kroku:
  1. Weź zmienną \(x\) (liczba przedmiotów).
  2. Pomnóż przez 2: \(2x\) (koszt zmienny).
  3. Dodaj 5: \(2x + 5\) (koszt łączny).

Krótka wariacja: jeśli \(x\) to liczba kilometrów, \(2x + 5\) może oznaczać opłatę za przejazd z opłatą startową 5 i stawką 2 za kilometr.

4. Przykład 2: \(ab + b\)

• Odczyt słowny: „a razy b plus b”.
• Warto najpierw zauważyć, że wyrażenie można uprościć przez wyłączenie \(b\) przed nawias:

\[ ab + b = b(a + 1) \]

• Interpretacje:
  • Jeśli \(a\) to liczba wierszy, a \(b\) liczba kolumn, to \(ab\) to liczba pól w prostokątnej tablicy. Dodatkowe \(b\) może oznaczać np. dodatkowy wiersz lub kolumnę z \(b\) elementami. Opis: „liczba podstawowa \(ab\) powiększona o kolejne \(b\) elementów, czyli razem \(b(a+1)\).”
  • Jeśli \(b\) to cena jednostkowa, a \(a\) liczba zestawów, to \(ab + b\) — cena za \(a\) zestawów plus cena za jeszcze jeden zestaw — razem cena za \(a+1\) zestawów: \(b(a+1)\).

5. Wzory opisane prostymi szablonami

• Mnożenie: \(ab\) — „a razy b” lub „a pomnożone przez b”; często: „powierzchnia prostokąta o bokach a i b”.
• Suma z wyrazem stałym: \( \text{coś} + c\) — „coś plus stała c (np. opłata stała)”.
• Wspólny czynnik: gdy widzisz \(xb + yb\), możesz powiedzieć „b razy (x plus y)”: \(xb + yb = b(x+y)\).

6. Kilka krótkich ćwiczeń (z odpowiedziami)

1. Opisz słownie \(3x - 4\).
   Odpowiedź: „trzy razy x minus cztery” — np. trzyzłotowa stawka za każdy przedmiot pomniejszona o 4 zł (lub przesunięcie o -4).
2. Opisz słownie \(5n + 10\).
   Odpowiedź: „pięć razy n plus dziesięć” — np. koszt: 10 zł opłaty stałej plus 5 zł za każdy element.
3. Opisz słownie i uprość \(4y + 2y\).
   Odpowiedź: „cztery y plus dwa y”, po uproszczeniu \(6y\) — „sześć razy y”.

7. Wskazówki praktyczne

• Zawsze podaj jednostki — dzięki temu opis ma sens (zł, m, sztuki).
• Jeśli to możliwe, sprowadź wzór do prostszej postaci (redukcja, wyłączenie wspólnego czynnika) — często ułatwia opis.
• Używaj krótkich, jasnych zdań: najpierw ogólny sens (co to mierzy), potem rozbijanie składników.

Powtórzenie: opisywanie wzoru polega na rozpoznaniu zmiennych, działań i kontekstu oraz złożeniu jasnego zdania tłumaczącego, co każdy składnik oznacza w praktyce.