Dane — co to jest i po co nam to w lekcji

Cele lekcji

• Zrozumieć, czym są dane i jak je rozróżniać.
• Nauczyć się prostych sposobów zbierania i zapisywania danych.
• Poznać podstawowe zasady poprawnego zbierania informacji oraz zapisać wyniki ankiety w formie „surowej”.

Co to są dane? (prosto)

Dane to informacje o czymś, co można zapisać i przeanalizować. Przykłady szkolne:

• wysokość uczniów,
oceny z testu,
• liczba kroków zrobionych w ciągu dnia,
• ulubiony kolor.

Dane pomagają odpowiedzieć na pytania typu: „Ile osób ma rodzeństwo?”, „Jaki kolor jest najpopularniejszy w klasie?” lub „Czy wzrost zmienia się z wiekiem?”.

Czym jest „cecha” i czym jest „obserwacja” — bez formalizmów

• Cecha (zmienna) — to właściwość, którą mierzymy lub notujemy. Na przykład: „liczba rodzeństwa”, „ulubiony kolor”, „wzrost”.
• Obserwacja — to pojedynczy zestaw wartości cech dotyczący jednej osoby lub przedmiotu. Na przykład: dla ucznia Jan obserwacją może być (wzrost = 160 cm, ulubiony kolor = niebieski, liczba rodzeństwa = 1).

Wyjaśnienie: myślimy o cechach jak o pytaniach, a o obserwacjach jak o odpowiedziach jednego ucznia na te pytania.

Jak zbiera się dane — trzy proste sposoby

1. Ankieta (pytania)
   • Piszemy krótkie i jednoznaczne pytania (np. „Ile masz rodzeństwa?” zamiast „Opowiedz o rodzinie”).
   • Możemy zbierać odpowiedzi ustnie lub na kartce/komputerze.
2. Pomiar
   • Mierzymy coś bezpośrednio: wzrost taśmą mierniczą, czas stoperem, temperaturę termometrem.
3. Liczenie (obserwacja)
   • Zliczamy zdarzenia: ile osób przyszło na świetlicę, ile kropek na rysunku itp.

Krótka uwaga: często łączymy metody — np. w ankiecie zadajemy pytanie, a odpowiedź może wymagać pomiaru („Podaj swój wzrost w cm”).

Rodzaje danych w praktyce szkolnej — intuicyjne rozróżnienie

• Liczbowe (ilościowe): dają się policzyć lub zmierzyć i przedstawić jako liczby. Przykłady: liczba rodzeństwa, wynik testu, wzrost (w cm).
• Kategoryczne (jakościowe): mówią, do której grupy coś należy. Przykłady: ulubiony kolor, typ butów, klasa (np. 7A, 7B).

Jak rozpoznać? Jeśli odpowiedź to liczba, to zwykle jest to cecha liczbową. Jeśli odpowiedź to nazwa lub kategoria, to jest to cecha kategoryczna.

Zasady poprawnego zbierania danych (praktyczne i krótkie)

1. Jednoznaczne pytanie
   • Pytanie ma być zrozumiałe i nie można go interpretować na różne sposoby.
   • Przykład złego pytania: „Ile masz doświadczenia w sporcie?” — lepiej: „Ile razy w tygodniu uprawiasz sport (podaj liczbę)?”
2. Ta sama jednostka
   • Jeśli mierzymy wzrost, wszyscy powinni podawać centymetry (cm) albo metry (m), ale nie mieszajmy.
3. Ta sama metoda pomiaru
   • Jeśli mierzymy czas biegu, używajmy tego samego stopera i tej samej procedury (np. start od linii).
4. Kompletność danych
   • Staraj się zapisać odpowiedzi wszystkich osób, albo zanotować brak odpowiedzi (np. „brak odpowiedzi” zamiast pustego miejsca).
5. Krótko i konsekwentnie zapisuj odpowiedzi
   • Ustal format (np. liczba całkowita, zera zamiast pustych pól) i trzymaj się go.

Dlaczego to ważne? Ponieważ rozbieżności w sposobie zbierania utrudniają późniejsze porównania i analizę.

Mini-przykład — jak zapisać wyniki ankiety w tabelce „surowej” (lista odpowiedzi)

Scenariusz: przeprowadzamy krótką ankietę w klasie: pytamy o imię, liczbę rodzeństwa i ulubiony kolor.

Przykładowe, surowe odpowiedzi (lista — dokładnie tak, jak uczniowie odpowiedzieli):

• Ania: 2; niebieski
• Bartek: 0; zielony
• Celina: 1; czerwony
• Dawid: 3; niebieski
• Ewa: 1; zielony
• Filip: 2; niebieski
• Gosia: brak; różowy
• Hubert: 0; zielony

Jak zapisać w prostą tabelkę „surową” (każdy wiersz to obserwacja jednej osoby):

Kilka uwag do tej surowej tabeli

• „Brak” oznacza, że osoba nie podała liczby — ważne, żeby to zapisać, nie zostawiać pustej komórki.
• Na tym etapie nie liczymy ani nie grupujemy odpowiedzi — to będzie kolejny krok analizy.
• Taka surowa tabela pozwala szybko sprawdzić, czy dane są kompletne i czy ktoś podał odpowiedź w nieodpowiednim formacie (np. „2 osoby” zamiast „2”).

Co dalej (krótko)

1. Sprawdzamy poprawność i kompletność (czy ktoś podał „brak”, czy są literówki w kategoriach).
2. Grupujemy lub zliczamy (np. ile osób lubi niebieski).
3. Tworzymy wykresy lub tabele podsumowujące (diagram słupkowy dla kolorów, średnia dla liczb).

Podsumowując: dane to odpowiedzi na konkretne pytania (cechy), a obserwacje to odpowiedzi pojedynczych osób. Poprawne zbieranie (jednoznaczne pytania, jednolita jednostka i metoda, kompletność) ułatwia późniejszą analizę i rzetelne wnioski.